اصفهان: پایگاه ممتی، نایین/ از مکتب خانه تا مدرسه…

از مکتب خانه تا مدرسه…

%d9%85%da%a9%d8%aa%d8%a8-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%87
در روزگاران قدیم دانش آموزان با تشکچه ای زیر بغل به مکتب می رفتند, اما حالا هر دانش آموز لپ تاپی در کوله دارد
با پیشرفت تکنولوژی و روی کار آمدن شیوه‌های جدید آموزشی، نحوه مدرسه رفتن، درس خواندن و استفاده از وسایل کمک آموزشی تغییر پیدا کرده و مدارس و دانش‌آموزان امروزی تفاوت‌های بسیاری با مکتب خانه‌های قدیم و حتی مدارس قدیم و شاگردان آنها که پایه‌های مدارس امروزی هستند، دارند.
این روزها اگر چه میان مکتب خانه و مدرسه فاصله زیادی وجود دارد و این فاصله ماهیت این دو را به کلی از هم جدا می‌کند، اما ریشه‌های مدرسه‌های امروزی را می‌توان به شکلی در مکتب خانه‌های از یاد رفته دیروز یافت؛ مکتبخانه‌هایی که تا ۳ نسل پیش تنها کانون آموزش اجتماعی بودند.

● روزگار مکتب خانه و ملا

در گذشته مکتب خانه به نخستین محل آموزش و تربیت گفته می‌شد و مدیر آن را معلم، مکتبدار، ادیب، ملا یا آخوند می‌نامیدند. مکتب خانه‌ها در دوران نه چندان دور در ولایت‌ها، قصبه‌ها و حتی آبادی‌های دورافتاده برقرار بودند. این کانون‌های عجیب و در عین حال جالب برای خود، آیین ویژه‌ای داشتند و در برخی مناطق مسجد نامیده می‌شدند و در هر جایی همانند گوشه یک مسجد قدیمی‌ و کوچک یا کنج حیاط یک خانه می‌توانستند پیدایش یابند. مکتبخانه‌ها از وسایل و امکانات تحصیلی، فقط فضای مسقفی داشتند که شاگردان را از گرما، سرما، باد و باران حفظ می‌کرد و چند حصیر یا نمد کهنه کف مکتب خانه را می‌پوشاند. مکتبدار برای تدریس معمولاً شهریه‌ای نمی‌گرفت، چرا که از دید اعتقادی، گرفتن دستمزد برای تدریس مردود بود و تنها مکتبداری که سمت یا عنوان مذهبی نداشت از این قاعده مستثنی بود و نیاز‌های معیشتی او از راه مکتبداری فراهم می‌شد. وسایل تحصیلی آن زمان بسیار ساده بود. هرکس که قصد تحصیل داشت، باید تشکچه می‌آورد و جای مناسبی را در مکتب آماده نشستن می‌کرد و همین که ساعت تعطیلی می‌رسید، هرکس تشکچه را همراه خود به خانه برمی‌گرداند. افزون بر این دانش‌آموزان خورجین کوچکی نیز از نوع جاجیم می‌آوردند و کتاب، قلمدان و غذای خود را در آن جای می‌دادند.

در فصل زمستان به نوبت، سوخت مکتب را یکی از شاگردان تأمین می‌کرد. گاهی اوقات که توافقی نبود هرکس منقل کوچکی مملو از آتش به همراه خود می‌آورد و از گرمای آن بهره می‌گرفت. آن روزها برای گرم کردن مکتب بیشتر بخاری دیواری متداول بود و در انتهای محل مکتب قرار داشت.در آن زمان شیوه آموزش در مکتب خانه‌ها انفرادی بود. شاگردان مکتب خانه تابستان در حیاط و زمستان در اتاق بر تشکچه‌ای که از خانه می‌آوردند، می‌نشستند و رحل یا لوح در پیش می‌گرفتند. لوح یا رحل صفحه‌ای فلزی بود که با مرکب یا جوهر روی آن نوشته و سپس آن را می‌شستند.

هنگام درس دادن مکتبدار یا ملا داخل مکتب خانه بر سکویی می‌نشست و ترکه‌ای در دست و گاهی قلیانی زیر لب داشت. نخست شاگردان بزرگ‌تر جلو می‌آمدند، درس را از ملا می‌گرفتند و سپس آنان مأمور آموزش به دیگران می‌شدند. هر کودک پس از گرفتن درس، وظیفه داشت بر جای خود بنشیند و درس خود را یکسره با صدای بلند بخواند و تکرار کند، به گونه‌ای که در مکتب خانه پیوسته صدای شاگردان بلند و با هم آمیخته و با حرکت متفاوت بدن آنها همراه بود. زیرا ملای مکتب معتقد بود بلند خواندن درس باعث می‌شود نخست شاگرد تلفظ کردن کلمه‌ها را فرا بگیرد، سخن گفتن بیاموزد و به اصطلاح زبان باز کند و دوم آن که حواس خود را متوجه و متمرکز درس کند. از برکردن، مهم‌ترین روش یاد گرفتن بود و ذوق و استعداد شاگرد و به طور کلی فهمیدن و فکر کردن مورد توجه نبود. در مکتب خانه‌های قدیم خط زیبا اعم از درشت یا ریز که اولی به نام مشق و دومی ‌به نام کتابت مرسوم بود، ملاک و معیاربرداشت تحصیلی بود. هرکس در هر مقطع تحصیلی خط خوبی نداشت مورد توجه واقع نمی‌شد. در واقع خط خوب پوششی مناسب برای بی‌دانشی بود.

در آن زمان آنچه می‌نوشتند با قلم نی و مرکب سیاه بود. سر قلم فلزی و مرکب‌های رنگی بویژه مرکبی که از جوهر گرفته بودند نه‌تنها مردود بود، بلکه اگر دانش‌آموزی از چنین وسایلی استفاده می‌کرد، تنبیه جانانه‌ای را به رایگان می‌خرید. نوشتن هر مطلب در آغاز روی زانوی راست صورت می‌گرفت و دانش‌آموز زمانی به اوج کمال خود می‌رسید که می‌توانست ایستاده، قلمدان و دوات را در شال کمر خود گذارد و بی‌آن‌که قلم خوردگی پیدا شود، بدون پیش‌نویسی کتابت کند و قواعد و نظم سطور نوشته را نیز به نحو مطلوب و به اصطلاح آن روز من‌البدو و الی الختم رعایت کرده باشد. آنگاه بود که نویسنده از دید تحصیلی در درجه عالی قرار داشت و عنوان میرزا می‌گرفت.

 روزنامه جام جم۱۳۹۰ ، حکمت قاسم خانی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.


شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>